Actueel

Creatief herbestemmen

Al eeuwen krijgen monumentale gebouwen en gebieden nieuwe functies. Een passende herbestemming biedt zowel ruimte aan het nieuwe gebruik als aan de historische ontwikkeling. Een spannende zoektocht.

Gepubliceerd06-03-2019

Zonder daglicht
In een hoge, gesloten (graan)silo zijn bijvoorbeeld nogal wat ingrepen nodig als de nieuwe functie daglicht behoeft. Graansilo Weijers aan de rand van de Raambuurt in Deventer herbergt het provinciale archeologisch depot. Een passende functie voor dit gebouw uit 1889 zonder ramen, omdat het depot alleen gereguleerd kunstlicht nodig heeft. Voor de herbestemming van silo’s zijn verschillende creatieve oplossingen bedacht. I’M Architecten uit Deventer transformeerde pakhuis Ten Hove uit 1881 tot modern kantoorgebouw. Vanaf de straat lijkt dit pand vrijwel ongewijzigd. Om voldoende daglicht binnen te krijgen in de diepe, donkere verdiepingen is een lichtstraat op het dak geplaatst en zijn openingen in de verdiepingsvloeren gemaakt. Aan de zijgevel zijn glazen doosjes gehangen, die zorgen voor extra licht in het gebouw en bieden gebruikers de mogelijkheid om op spectaculaire wijze uit het pand te stappen en over de gracht te kijken.

De Grijze en Zwarte silo
Enkele jaren geleden won een jong ontwerpteam de prestigieuze Archiprix met hun idee om in de Grijze silo in het Deventer havengebied verticaal groenten te kweken bij led licht. Deze ruim 50 meter hoge kolos werd in 1961 gebouwd voor de opslag van veevoer. Het plan voor verticale landbouw heeft het helaas niet gehaald. Na jaren leegstand startte in 2015 de renovatie. Studio Groen+Schild maakte het ontwerp voor de herbestemming en nam haar intrek op de begane grond. Het gebouw heeft zijn stoere industriële uitstraling behouden. De trechtermonden, kettingen, het ruwe beton en de baksteengevels zijn zoveel mogelijk intact gelaten. Om meer licht en werkruimte te faciliteren is een extra verdieping ingebracht met een uitbouw in glas en staal, die vier meter uitkraagt aan de kant van de haven.

Voor de Grijze silo staat een gedrongen betonnen silo uit 1923. Door de inzet van BOEi, een non-profit organisatie die zich onder meer bezighoudt met de herbestemming van industrieel erfgoed, herbergt de Zwarte silo nu het levendige Fooddock. De ruimte die in het gebied wordt geboden aan kunstenaars en nieuwe functies maakt van het Havenkwartier een creatieve hotspot op loopafstand van de historische binnenstad. Landelijk  gezien is het een succesvol voorbeeld van herbestemming en uitnodigingsplanologie, waarbij allerlei creatieve ideeën worden omarmd.

Technische erfenis
Het inpassen van de historische techniek is meestal een precair punt. In het Havenkwartier zijn daar verschillende oplossingen voor bedacht. De Zwarte en Grijze silo zijn nog steeds met elkaar verbonden door een transportband, een kettingtransporteur waarmee goederen uit de Grijze naar de Zwarte silo over gebracht konden worden. Met een Jakobsladder en via een afzuiginstallatie in het elevatorgebouw aan de waterkant werden de goederen vanaf de schepen aangevoerd. Deze  installatie wordt geïntegreerd in het spectaculaire nieuwbouwplan Object One. Op een oude vultrechter even verderop is een nieuwe witte kubus geplaatst, die is ingericht als eenkamer-hotel.

Wat geslotenheid betreft zijn silo’s vergelijkbaar met watertorens. In het voormalige waterwingebied Barfelose Es bij Hengelo staat een in onbruik geraakte watertoren. Anders dan bij silo’s met hun bijna oneindige verdiepingsvloeren, moet bij watertorens juist worden gepuzzeld op een klein en lastig gevormd vloeroppervlak. Appartementen in de schacht of een restaurant in de  oude watertank zijn beproefde nieuwe functies. Ook dan is het aanbrengen van (extra) ramen meestal nodig. Voor het zwaar met baksteenmozaïek gedecoreerd model in Hengelo is dat een mooie ontwerpopgave.  In de Zwolse watertoren is deze exercitie van 19 Het Atelier al geslaagd en zijn de wigvormige appartementen verkocht.

Gebiedstransformatie
Het terrein van Twentse Stoomblekerij  (TSB) in Goor staat aan de vooravond van een grootschalige transformatie. Om leegstand en verval tegen te gaan en de levendigheid in het gebied te vergroten zijn enkele gebouwen al tijdelijk herbestemd. Alle gebouwen op het terrein een nieuwe functie geven is onbegonnen werk. Zoals menig textielfabriek kenmerkt de TSB zich ook door veel van hetzelfde; uitgestrekte vierkante meters van weefhallen met vervallen sheddaken en een zee aan daglicht. Om een goed onderbouwde keuze over behoud of sloop te kunnen maken is een waardestelling opgesteld van het hele terrein, waarin per gebouw of element is aangegeven wat de  cultuurhistorische waarde is.

Veranderend kerkgebruik
Bij de herbestemming van kerken spelen weer heel andere zaken. Vaak roept het verwijderen van kerkbanken veel discussie op. In de Annakapel in Kampen, van relatief bescheiden omvang, is een deel van het waardevolle bankenplan verwijderd om optredens, bruiloften, begrafenissen of modeshows te kunnen faciliteren. Dat ging niet zonder slag of stoot; het geduld en de financiële middelen van de initiatiefnemers werden behoorlijk op de proef gesteld. Uiteindelijk is het resultaat beloond met de Erfgoedprijs, die de gemeenten Zwolle en Kampen jaarlijks gezamenlijk uitreiken. Ook in de Grote Kerk in Zwolle wordt het bankenplan ingekrompen om een breder (cultureel) gebruik mogelijk te maken. Hier ligt eveneens een uitgebreide inventarisatie en waardestelling aan ten  grondslag.

Leegloop
Het wordt een ander verhaal als een kerk helemaal leeg komt te staan. De Johannes Vianneykerk in Deventer is verkocht aan een particulier die er zijn atelier voor Aziatische kunst heeft ondergebracht. Vrijwel alle kerkbanken zijn verwijderd en hergebruikt als schappen om de prachtige collectie  boeddhabeelden en andere sculpturen tentoon te stellen. Hopelijk kan een dergelijke passende functie ook gevonden worden voor de katholieke Drie-eenheidkerk van de Plechelmus parochie in Oldenzaal. Al twee jaar worden er geen erediensten meer gehouden in deze vrijwel geheel uit bakstenen opgetrokken kerk uit 1927. De ontkerkelijking heeft namelijk grote financiële gevolgen; door het teruglopen van de opbrengsten van collectes, giften en andere bijdragen kan de parochie de torenhoge stook- en onderhoudskosten niet meer opbrengen.

Doorzicht
De meeste kerken lenen zich uitstekend voor uiteenlopende publieksfuncties, bedrijven of horeca. Voor zowel de protestantse als de katholieke geloofrichting geldt echter dat maatschappelijke en religieuze functies de voorkeur genieten. Helaas zit er een grens aan de markt voor vergaderruimte, concertpodia en andere culturele bestemmingen. Daarbij staat wonen meestal niet hoog op de verlanglijst van monumentenzorgers, omdat dat vaak afbreuk doet aan de ruimtewerking van het gebouw. Een goed voorbeeld hoe hiermee op een mooie manier rekening is gehouden, is de Broerenkerk in Zwolle. Het zicht door het middenschip naar het koor is opengelaten door drie ingebouwde vloerniveaus langs de wanden te positioneren. Het ontwerp voor de inrichting en het meubilair is van BK. Architecten uit Utrecht. In de nieuwe aangebouwde ‘huisjes’ zijn de voorzieningen voor de horeca ondergebracht, een ontwerp van het Zwolse bureau 19 Het Atelier. Na een proces van zeven jaar met de nodige en misschien ook wel onnodige hobbels, opende de boekwinkel eindelijk haar deuren. Zo ver is het in Oldenzaal nog niet. Een kerk aan de eredienst  ontrekken is ook hier een langdurig proces dat met veel emoties gepaard gaat. Veel van  bovengenoemde voorbeelden kunnen na afloop op (architectonische) waardering rekenen. Maar ze bewijzen eens te meer dat een succesvolle herbestemming zich niet een op een laat herhalen en elke  eer opnieuw creatief maatwerk is. Dat maakt herbestemmen ook zo interessant.

Dit artikel staat ook in #Over, ons magazine over de toekomst, het heden en verleden van onze leefomgeving. U kunt ons gehele magazine hier online lezen. Wilt u graag een exemplaar ontvangen via de post? Mail dan uw gegevens naar redactie@hetoversticht.nl.

Auteur

Mascha van Damme

Mascha van Damme

architectuurhistoricus

Stuur een bericht

Contact

Stuur een bericht en
u ontvangt zo snel mogelijk een reactie.

Wij gebruiken jouw gegevens enkel om jouw bericht te beantwoorden en niet voor andere doeleinden. Lees meer in onze privacyverklaring.

Delen

Deel dit item met iemand anders.


Wij gebruiken jouw gegevens enkel om jouw bericht te beantwoorden en niet voor andere doeleinden. Lees meer in onze privacyverklaring.