Actueel

Bijzondere geschiedenis Koloniën van Weldadigheid

Het helpen van armen én het vergoten van het landbouwareaal voor voedselproductie. Johannes van den Bosch probeerde twee vliegen in een klap te slaan met ‘De Koloniën van Weldadigheid’.

Gepubliceerd18-03-2019

’s Werelds eerste, meest grootschalige en langst functionerende landbouwkoloniën. In 2018 was het 200 jaar geleden dat de eerste Kolonie van Weldadigheid in Nederland werd opgericht.

In het eerste kwart van de negentiende eeuw leefde tien procent van de bevolking onder de armoedegrens en wemelde het in ons land van de bedelaars en landlopers. Omdat de beschikbare landbouwgrond onvoldoende bleek om de groeiende bevolking te voeden, leden veel mensen honger. Tot overmaat van ramp mislukten de oogsten van 1816 en 1817.

Paupers en honger
Johannes van den Bosch (generaal) wilde verarmde en verpauperde landgenoten een kans geven op een beter leven door ze van werk te voorzien en ze met tucht en discipline ‘op te voeden’ tot betere, zelfstandige mensen. Om zijn ideeën van de grond te krijgen, stichtte Van den Bosch in 1818 de Maatschappij van Weldadigheid. Deze Maatschappij verbond op listige wijze Johannes’ doelen door armen uit de steden naar het platteland te brengen, ze daar het vak van boer te leren en ze in te zetten voor de ontginning en exploitatie van ‘woeste’ gronden. De armen moesten onafhankelijk worden van liefdadigheid en leren de eigen kost te verdienen.

De eerste proefkoloniën
Dat plan moest natuurlijk wel worden gefinancierd. Behalve op Koninklijke ‘bescherming’ kon de Maatschappij ook rekenen op een goed georganiseerde achterban van begunstigers en sponsors. In diverse steden werden plaatselijke commissies gevormd die geld zonden naar de Maatschappij van Weldadigheid en zorgden voor ‘opzending’ van armen. Voor een stuiver per week konden kapitaalkrachtigen lid worden van de Maatschappij. En dat gebeurde in groten getale want het aantal leden groeide tussen 1818 en 1840 tot ruim 20.000.

Door een voortvarende start kon in 1818 de eerste proefkolonie Frederiksoord worden ingericht. In vlot tempo verrezen de eerste honderd koloniehuisjes op goedkope, afgelegen gronden aan de achterkant van Drenthe tegen de Friese grens. Daarna volgden er meer in de omgeving van Wilhelminaoord, Willemsoord, Boschoord en Wortel in België. Door de bijzondere verkaveling zijn ze op de kaart goed herkenbaar als linten van wegen met huisjes erlangs.

Zelfvoorzienend
De kleine koloniehoeves huisvestten 6 tot 10 bewoners; voornamelijk arme gezinnen of  samenwonende stellen, al dan niet aangevuld met wezen. Hoewel het in principe om een ‘vrije kolonie’ ging, leefden de gezinnen er onder toezicht. Om het project financieel neutraal te houden, werden de startkosten vertaald in een schuld waarmee alle kolonisten begonnen. In theorie losten zij deze schuld met het werk en de opbrengst van hun land af. Hierdoor werden ze Vrijboer en zodoende uit hun ‘half-dierlijke staat onttrokken’. De opbrengsten van de kolonistengronden waren echter stelselmatig te laag om de landhuur te kunnen betalen. Daarom kregen alle gezinnen een spinnenwiel. De opbrengst van spinarbeid zou moeten helpen de schuld af te lossen. Alle zaken, inclusief kleren, bleven echter in eigendom van de Maatschappij om te voorkomen dat kolonisten hun bezittingen doorverkochten om een bestaan elders op te bouwen.

In de tuinbouwschool in Frederiksoord werden stadskinderen omgeschoold tot boer. Naast landbouw kwamen er fabrieken waar producten voor eigen behoeften konden worden gemaakt, zoals een stoomzuivelfabriek en een ontromingsfabriek. Spinnerijen en weverijen voorzagen geheel in de behoefte aan kleding en andere producten. Mede door de stichting van koloniewinkels, kleine industrieën, werkplaatsen en zelfs de invoering van een eigen munt, waren de vrije koloniën al  vrij snel zelfvoorzienend. Vanaf 1893 maakte ook een eigen complex voor bejaarde kolonisten deel uit van de vrije koloniën. Om sneller meer armen te kunnen helpen, besloot Johan van den Bosch tot grootschaliger huisvesting. In 1819 veranderde hij het oude fort De Ommerschans in een ‘strafkolonie’ voor landlopers en bedelaars. In de ‘Zuidelijke Nederlanden’ (België) kwam naast de ‘vrije kolonie’ in Wortel een ‘onvrije kolonie’ in Merksplas. Zijn grootste ‘onvrije kolonie’ bouwde hij in het gehucht Veenhuizen met drie enorme gestichten: elk gesticht bood plek voor 2.000 vondelingen en weeskinderen. Ook wie zich niet wilde conformeren aan de regels in de vrije koloniën werd doorgestuurd naar Veenhuizen.

Het pauperparadijs
De bijzondere geschiedenis van de Maatschappij van Weldadigheid en de Koloniën krijgt steeds vaker belangstelling. Er worden gebouwen gerestaureerd, bezoekerscentra ingericht en boeken geschreven, zoals Het Pauperparadijs. Ze schetsen een beeld van het leven in een kolonie en de wrange, onbedoelde effecten van het beschermde leven in een kolonie.

De maakbare samenleving
De ideologie van Johannes van den Bosch was gestoeld op een maakbare samenleving en stond daarmee aan de wieg van onze verzorgingsstaat. Naast het kerkbezoek was ook het volgen van onderwijs en lidmaatschap van het ‘ziekenfonds’ verplicht. Hiermee liepen de Koloniën een kleine honderd jaar voor op de landelijke ontwikkelingen.

UNESCO Werelderfgoed
Vanwege de unieke opzet en de sociaal-maatschappelijke structuur zijn de Koloniën van Weldadigheid voorgedragen als UNESCO Werelderfgoed. Dat is nog niet gelukt. Wel is de toekenning een stapje dichterbij. Binnenkort buigt een wereldwijd team van experts zich opnieuw over de aanvraag.

Dit artikel staat ook in #Over, ons magazine over de toekomst, het heden en verleden van onze leefomgeving. U kunt ons gehele magazine hier online lezen. Wilt u graag een exemplaar ontvangen via de post? Mail dan uw gegevens naar redactie@hetoversticht.nl.

Auteur

Mascha van Damme

Mascha van Damme

architectuurhistoricus

Stuur een bericht

Contact

Stuur een bericht en
u ontvangt zo snel mogelijk een reactie.

Wij gebruiken jouw gegevens enkel om jouw bericht te beantwoorden en niet voor andere doeleinden. Lees meer in onze privacyverklaring.

Delen

Deel dit item met iemand anders.


Wij gebruiken jouw gegevens enkel om jouw bericht te beantwoorden en niet voor andere doeleinden. Lees meer in onze privacyverklaring.