Home

Markelokaal: Erfgoed Ster 'Anders Boeren'

‘Wij creëren ons eigen paradijs'*

Hoe inwoners van Markelo opkomen voor hun landschap

Op de vraag waarom hij eigenlijk meedoet antwoordt een inwoner “het is gewoon mooi voor Markelo.” En dat is precies waarom initiatiefnemers Jan ten Tije en Gerard Hazewinkel zich inzetten voor Markelokaal. 'Hun'Coöperatie Markelokaal streeft naar een zelfvoorzienende lokale economie en wil samenwerken op basis van wederkerigheid om eerlijke producten van lokale bodem te telen, te verwerken en te gebruiken. Jan en Gerard vertellen graag over 'hun'initiatief, over hun drijfveren, hoe erfgoed een rol speelt, de successen, maar ook over de moeilijkheden waar ze tegenaan lopen. Zij zijn een inspirerend voorbeeld voor anderen en daarom uitgeroepen tot Erfgoed Ster in de categorie ‘Anders boeren.’

De oorsprong van Markelokaal ligt bij de stichting Maarkels Landschap die in 2002 opgericht werd met als doel het stimuleren van lokale initiatieven ter versterking van streekeigen erf, bouw en landschap ten behoeve van de bewoners van Markelo. De stichting wilde komen tot een duurzaam netwerk van mensen dat zich wil inzetten voor behoud en ontwikkeling van het streekeigen landschap rond Markelo.  De stichting voerde de afgelopen jaren diverse positief prikkelende projecten uit waar verschillende groepen inwoners bij betrokken waren. Maar projecten hebben steeds een start en een eind. Voor Jan en Gerard was het uitvoeren van projecten niet genoeg, ze wilden graag een beweging in gang zetten en meer continuïteit. “Met het telen van voedsel ben je echt bezig met een proces en niet met een project”, zo legt Jan uit. Toen de provincie vrijwilligers zocht voor een nieuwe aanpak van langjarig beheer van het landschap, vroeg zij de stichting om mee te denken. Dit betekende een versnelling voor het al bestaande initiatief Markelokaal, dat inmiddels uitgegroeid was tot een zelfstandige coöperatie die zich specifiek richt op het produceren van voedsel. “Maar ook zonder de overheid was het ons plan om gewoon door te gaan,” aldus Jan. Markelokaal is gestoeld op drie ankerpunten: people, planet, profit. Vanuit die drie punten zoekt de coöperatie verbinding met de mensen in Markelo om zo tot een vriendelijker en socialer economie te komen en een mooier landschap.

Op de vraag wat hun drijfveer was om Markelokaal van de grond te krijgen antwoordt Gerard dat het begonnen is met het stukje grond van Jan zelf. Het akkertje bij de camping waar een oude graansoort (St. Jansrogge) werd ingezaaid. Inmiddels zijn er al een stuk of 12 particulieren die hun - vaak niet zo economisch rendabele - grond beschikbaar hebben gesteld. “Het mes snijdt aan twee kanten. Deze mensen krijgen een goede bewerking van hun land, mensen treffen elkaar daar, het land is gezond en mooi.” Voor Jan gaat het heel diep. Zijn overgrootvader, die 104 geworden is, woonde in Markelo. Als klein jongetje maakte het veel indruk op Jan hoe de vader van zijn opa het land bewerkte en voedsel produceerde. “De betrokkenheid bij het land en de mensen was heel groot. Dat landschap zag ik al die jaren steeds verder verschralen door ruilverkaveling en de wereldmarkt. Natuur en houtwallen raakten in de verdrukking. Ik vond dat dit weer een stem moest krijgen.”  

Het goede gesprek met elkaar voeren
De initiatiefnemers willen de waarden (zoals samenwerken, natuurwaarden, schoonheid van het landschap) die vroeger normaal waren weer terugbrengen. Samenwerking is daarbij erg belangrijk en daarom hebben Jan en Gerard mensen bij elkaar gezocht die op een positieve manier verandering tot stand wilden brengen. De verbinding en het begrip voor elkaar is een kenmerk van Markelokaal. Omdat boeren en natuur best vaak tegenover elkaar staan is dat een hele uitdaging. De mensen die bij Markelokaal horen vormen een beetje een mix, aldus Jan. En het momentum is daar, zegt Gerard. “Het voedsel kunnen we niet meer produceren zoals we nu vaak doen, er moet iets veranderen. Boeren zijn daardoor steeds meer geïnteresseerd in wat wij doen. Belangrijk daarbij is dat je begrip hebt voor elkaar belangen, elkaars deskundigheid kunt waarderen en dat je elkaar recht doet. Wij zijn niet van de grote bijeenkomsten, maar van de keukentafel. Als iemand ons vraagt of we komen praten, dan doen we dat.” Jan en Gerard hebben beiden netwerken in Markelo en kunnen plat praten. Dat helpt. “We hebben een zeer gemêleerd gezelschap met uiteenlopende belangstelling. Dat is uitdagend en spannend, maar ook moeilijk want we willen wel een omslag maken naar een nieuw systeem. Dat lukt alleen als iedereen er blij van wordt,” aldus Jan. Dat is dus wel een uitdaging, om iedereen op één lijn te krijgen. Mensen gezamenlijk achter een idee te krijgen vanuit de waardering van verschillende waarden. De een heeft nu eenmaal meer met natuur dan de ander. Belangen verschillen en mensen verstaan elkaar niet altijd. Het goeie gesprek gaat daarover.

Spanning kleinschalig en afzet
De grootste uitdaging de afzet. “Een paar ton graan, hoe zet je dat in de markt?” vraagt Jan zich af. Moeten we alleen in Markelo afzetten of toch ook naar de grote stad als Enschede en Almelo? Van oudsher produceerde het platteland toch ook voor de stad? Maar de waarden die bij de prijs inzitten, zijn met name lokaal zichtbaar en daar is het al lastig om de producten te verkopen. Een pakje pasta is duurder dan de pasta die we gewend zijn. “Eigenlijk is het de echte prijs, want alle waarden zitten er bij in. Je koopt het product en een gezond en mooier landschap. Dat moeten we op de één of andere manier duidelijk zien te maken bij mensen. Bakker, kaashandel, molenaar en supermarkt kunnen daar een mooie rol in spelen.” 

De boeren volgen ons natuurlijk ook, waar zijn ze mee bezig?! De boeren van nu zitten vaak bij grote ketens en kunnen ons bij de afzet niet direct helpen. Ook de verbinding tussen lokale ketens is er nog niet voldoende, dat moet wel gebeuren voor de afzet. Maar dat is heel veel werk. Gerard vult aan dat de insteek van Markelokaal het tussenproduct is en daarna is de markt aan zet. “Mensen moeten aanhaken, wij gaan niet de boer op. We willen de vraag uitlokken. Mensen die land hebben vragen ons soms eerst wat levert het op. Sommigen haken af als je zegt: niks in geld, maar wel in andere waarden. Anderen vinden het een mooi idee.”

Met mensen samen kun je erfgoed bewaren
Op de vraag wat de ambities zijn van Markelokaal zegt Jan dat ze nu op korte termijn gaan werken aan gebiedsclusters. Bijvoorbeeld in buurtschappen of delen daarvan met de mensen die daar wonen. We willen graag dat iedereen nadenkt over de vraag hoe we het landschap mooi en gezond houden en wat je als mens wilt bijdragen aan de wereld. “In deelgebieden kun je heel mooi samenwerken en bijvoorbeeld erfgoed zoals een eendenkooi of een oud houthakbosje bewaren. Ook kun je door contacten makkelijker je opbrengst afzetten, bijvoorbeeld het hooi van het land dat naar een boer gaat. Maar dan moet je elkaar dus wel kennen,” aldus Gerard.

Gerard geeft aan dat het ook erg belangrijk is dat alle energie die mensen in het werk steken gewaardeerd wordt. “Het oogsten van de landjes gebeurt door jongelui van rond de dertig en hun machines. Die vinden het mooi om iets voor Markelo te doen, maar de diesel moet wel betaald worden en waardering voor het werk is ook belangrijk. We denken nu aan 'Markelokaaltjes' in plaats van geld. Een Markelokaaltje is een waarde die je kunt ruilen voor bijvoorbeeld voedsel of ander werk. Of misschien wel een feest. Dat is het ideaal. Profit op andere manier invullen.”

De gemeente is belangstellend en zoekt haar rol
Markelokaal gaat lekker zijn eigen gang. Maar wat vindt de gemeente Hof van Twente er eigenlijk van?  De gemeente kijkt belangstellend toe zegt Jan. Naast een eerste financiële bijdrage en deskundige ondersteuning komt de gemeente ook al met de vraag of Markelokaal belangstelling had voor een stuk land van de gemeente. “Dan kom je opeen in een andere rol, in andere verhoudingen, het wordt deels zakelijker, je raakt meer betrokken bij elkaar en het vraagt andere communicatie. Ergens zit ook wel een grens, alles is nu vrijwillig, maar op een bepaald moment vraagt het zoveel kennis en tijd dat je misschien wel een professionele kracht nodig hebt. De gemeente zou daar in kunnen voorzien.”

Erfgoed als impuls voor korte voedselketens
Wat precies de rol van erfgoed is blijkt eigenlijk doodeenvoudig. Gerard: “Het is eigenlijk wat er altijd al was. Markelokaal zoekt aansluiting bij wat we van vroeger uit kennen. Zorg voor natuur, kleinschalig en mooi landschap, schone grond. En natuurlijk noaberschap. Als er wat is, ben je er voor elkaar. Het gaat erom dat je elkaar begrijpt. Je begrijpt waarom een boer boert zoals hij dat doet. Maar andersom ook, dat de boer de burger begrijpt. Datzelfde geldt voor voedsel. Als je boer helpt door voedsel lokaal te kopen dan moet je dat doen. “Ik heb het niet meer over DIE boer want hij is gewoon mijn buurman,” zegt Gerard. Wat beide mannen nog wel willen benadrukken is dat ze van het Markelose buitengebied absoluut geen museumgrond willen creëren. Nee, ze willen meebewegen met mensen en met de tijd. Gemeenschappelijk, gezond en mooi is niet ouderwets!

*Citaat van Carlo van den Kieboom, inwoner die een hectare grond ter beschikking heeft gesteld.

Net zo'n goed plan als Markelokaal? Vanaf 22 januari tot en met 18 maart kun je jouw plan indienen en kans maken op de titel Erfgoed Ster 2020.