Projecten

Tweede leven voor hoofdpostkantoor Utrecht

Herbestemming van een rijksmonumentale kolos

In 2011 sloot het laatste hoofdpostkantoor van Nederland zijn poorten. De herbestemming was aanleiding voor Het Oversticht om de monumentale waarden te onderzoeken en aan te geven waar het gebouw ruimte biedt voor aanpassingen aan een toekomstige bestemming.

LocatieGebouw / Huis
ThemaHerbestemmen: passend en creatief
ExpertiseAdvies

Deze waardestelling vormde de onderlegger voor het ontwerpteam, en de gesprekken met de gemeente Utrecht en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De nieuwe plannen zijn hieraan steeds getoetst. Voorjaar 2016 zijn de verbouwingsplannen van Rijnboutt architecten goedgekeurd door de Utrechtse Welstands- en monumentencommissie. Het voormalige postkantoor wordt bibliotheek met winkels en een versmarkt. Het Oversticht onderzocht de architectuurhistorie en de stedenbouwkundige ontwikkeling van de directe omgeving om beter inzicht te krijgen in de latere verbouwingen en toekomstmogelijkheden. Het postkantoor uit 1924 is vooral beroemd vanwege de imposante publiekshal met prachtige decoraties. Deze hal blijft in de nieuwe plannen natuurlijk ongemoeid.

Ruimte voor transformatie
Op andere plekken in het gebouw zijn wel ingrepen mogelijk, zoals achterzijde aan de Oudegracht. Hier zijn voor de huisvesting van de openbare bibliotheek en winkels ook de grootste ingrepen voorgesteld. De voormalige achterkant wordt nu een tweede voorkant met nieuwbouw tussen de traptorens. Vrij snel na de opening in 1924 kwam de lange zijgevel aan de Potterstraat door sloop van de naastliggende bebouwing in het zicht. De later ontworpen extra ingang werd gesloopt en de brede kelderlichten dichtgezet om plaats te maken voor het groeiende verkeer. Deze lange zijgevel is gebaat bij een nieuwe entree voor wat meer levendigheid.

Waardestelling helpt bij herbestemmen
Voor veel eigenaren en initiatiefnemers is een hoge monumentwaarde hun grootste angst. Toch hoeft dit niet te betekenen dat ‘niets mag’. Een onafhankelijke waardestelling biedt uitkomst voor de omgang met waardevolle onderdelen van erfgoed. Zo krijgen alle betrokkenen, het liefst in een zo vroeg mogelijk stadium, inzicht in de monumentale waarden en kan het proces van herbestemmen soepel verlopen. De wijze waarop Het Oversticht waardestellingen opstelt, is gericht op mogelijkheden in plaats van beperkingen. Want juist(e) ontwikkeling is het behoud van ons erfgoed.

Bekijk ook het interview met Mascha van Damme in een item van RTV Utrecht (fragment 6.53 - 10.38 min.). 

“Het heeft ons heel erg geholpen. Niet alleen om te zien waar ruimte zit: waar je wat kunt en waar je van af moet blijven, maar ook om draagvlak te creëren bij de partners in het traject."
Anne Ophoff, senior ontwikkelingsmanager ASR Vastgoed

In 2011 sloot het hoofdkantoor voor Post, Telefoon als Telegrafie, als laatste hoofdpostkantoor van Nederland, zijn poorten voor publiek. Omdat huurder KPN nog jaren nodig had om alle techniek uit het gebouw te verwijderen, kon pas in 2016 met de herbestemming van start worden gegaan. In de tussenliggende jaren is hard aan de verbouwingsplannen gewerkt. Eerst voor een hotel en winkels, nu voor de hoofdvestiging van de Openbare Bibliotheek met winkels en een versmarkt. De plannen werden continue getoetst aan de waardestelling van Het Oversticht.

In opdracht van ASR Vastgoedintwikkeling N.V. onderzocht Het Oversticht het oeuvre van de architect, de architectuurhistorie van het gebouw en de stedenbouwkundige ontwikkeling van de directe omgeving. Dit gaf beter inzicht in het ontwerp, de latere verbouwingen en de toekomstmogelijkheden. In 1916 maakte architect J. Crouwel het architectonische ontwerp voor een gebouw met monumentale afmetingen, waarvoor veel historische bebouwing in de fijnmazige binnenstad van Utrecht moest plaatsmaken. In 1924 werd het nieuwe hoofdkantoor in gebruik genomen. Vlak na de oplevering werd het hoofdpostkantoor door zijn expressieve Amsterdamse Schoolstijl gezien als een van de weinige eigentijdse gebouwen in Utrecht.

Het postkantoor aan de Neude is vooral beroemd vanwege de imposante publiekshal met prachtige decoraties van zwarte basalt. De solide buitenkant van het postkantoor geeft nauwelijks iets prijs van het interieur, waardoor de 30 meter hoge paraboolvormige publiekshal voor veel nieuwe bezoekers als een volslagen verrassing. De hal is overspannen door een serie betonbogen bekleed met geel geglazuurde bakstenen en wordt verlicht door banen van geslepen glas. Naast de publiekshal, met een omgang op de verdieping, zijn de belangrijkste monumentale waarden van het gebouw gelegen in het casco, de entree en de monumentale trappenhuizen aan de voor- en achterzijde.



Bron: Het Utrechts Archief

Op andere plekken leent het gebouw zich beter voor moderne ingrepen. Het postkantoor is oorspronkelijk ontworpen met een zijgevel aan de Potterstraat, die door bestaande bebouwing aan het zicht onttrokken werd. Vrij snel na de opening kwam deze lange zijgevel door sloop van de naast staande bebouwing in het zicht. De gevel werd aangepast met een extra ingang en lichthoven voor de ramen in het souterrain. Deze ingang is echter weer gesloopt en de lichthoven zijn dichtgezet om ruimte te maken voor het almaar groeiende verkeer. De huidige ononderbroken zijgevel is gebaat bij een nieuwe entree, waardoor het gebouw een levendiger uitstraling krijgt. Daar draagt ook het opnieuw openen van de lichthoven aan bij, die zicht zullen bieden op de versmarkt in de kelder.

Crouwel nam voor het hoofdpostkantoor in Utrecht de plattegrond over van het postkantoor aan de Coolsingel in Rotterdam, met één belangrijk verschil; in Rotterdam lag het expeditie centrum aan een achteraf straat, in Utrecht lag de achterkant met af en aanrijdende postauto’s aan de belangrijkste handelsader van de stad. Op geen enkele andere plek langs de Oudegracht staat de bebouwing met zijn achterzijde naar het water gekeerd. Deze stedenbouwkundige ‘vergissing’ biedt aanleiding voor een ingreep aan de achterzijde om het grootschalige gebouw beter op de fijnmazige binnenstedelijke structuur te laten aansluiten en vooral de vrijwel gesloten achterzijde aan de Oudegracht te laten bijdragen aan de levendigheid van deze hoofdstructuur. De voormalig achterkant wordt in de nieuwe plannen getransformeerd tot een tweede voorkant met een nieuw volume tussen de traptorens, dat aansluit op de achtergevel. Het lagere, vrijstaande garagegebouw moet hiervoor worden gesloopt. De achtergevel en het garagegebouw hebben in de loop der tijd de nodige aanpassingen ondergaan, waardoor het verder vrijwel gave casco van het postkantoor hier enigszins aan monumentale waarden heeft ingeboet.


Bron: Het Utrechts Archief

Uit het onderzoek van Het Oversticht blijkt dat postkantoor verder in principe redelijk gaaf is, maar dat er in de loop van de tijd toch enkele aanpassingen aan het gebouw en zijn de omgeving zijn gedaan die ook elders transformatieruimte bieden. Het postkantoor is oorspronkelijk ontworpen met een zijgevel aan de Potterstraat, die door bestaande bebouwing aan het zicht onttrokken werd. Vrij snel na de opening kwam deze lange zijgevel door sloop van de naast staande bebouwing in het zicht. De gevel werd aangepast met een extra ingang en lichthoven voor de ramen in het souterrain. Deze ingang is echter weer gesloopt en de lichthoven zijn dichtgezet om ruimte te maken voor het almaar groeiende verkeer. De huidige ononderbroken zijgevel is gebaat bij een nieuwe entree, waardoor het gebouw een levendiger uitstraling krijgt. Daar draagt ook het opnieuw openen van de lichthoven aan bij, die zicht zullen bieden op de versmarkt in de kelder.

Hier en daar zijn ingrepen nodig, die zich niet een op een verhouden met de waardestelling en de aangegeven transformatieruimte. Sommige ingrepen zijn echter wel nodig om het gebouw naar behoren te laten functioneren. Steeds is erop toegezien dat deze ingrepen de monumentale waarden en kwaliteiten van het pand niet ontoelaatbaar of onherkenbaar aantasten.

Meer weten over deze aanpak

Mascha van Damme

Mascha van Damme

architectuurhistoricus

Stuur een bericht

Contact

Stuur een bericht en
u ontvangt zo snel mogelijk een reactie.

Meer over: Waardestelling en transformatieadvies

Veranderend gebruik van erfgoed brengt aanpassingen met zich mee. Een deskundige transformatiestudie op basis van een onafhankelijke waardestelling biedt handvatten voor alle partijen bij het beschermen en transformeren van waardevol erfgoed.

> Lees meer

Meer over: DuMo: energiebesparing met behoud van waarde

Wonen en werken in een monument biedt behalve een bijzondere omgeving ook zorg voor onderhoud, hogere energielasten en soms minder comfort. Gelukkig valt daar wat aan te doen.

> Lees meer
Altijd op de hoogte?

Actuele projecten, ontwikkelingen, achtergronden en bijeenkomsten: mis het niet en meld u aan!

Delen

Deel dit item met iemand anders.